نویسنده: رضایی  ۱۳٩٠
موقعیت جغرافیایی کشورهای اسلامی
جهان اسلام در برگیرنده ی محدود ه ی وسیعی است که از ساحل غربی اقیانوس اطلس در آمریکا ی جنوبی تا حد سواحل غربی اقیانوس آرام در قاره ی آسیا را در بر گرفته است.

موقعیت کلی
جهان اسلام در برگیرنده ی محدود ه ی وسیعی است که از ساحل غربی اقیانوس اطلس در آمریکا ی جنوبی تا حد سواحل غربی اقیانوس آرام در قاره ی آسیا را در بر گرفته است.
این وسعتی که کشورهای اسلامی را در خود جای داده است، از نظر موقعیت جغرافیایی و گستردگی طولی و عرضی دارای اهمیت فوق العاده ای بوده، حدود 22 درصد از مجموع خشکی های جهان را در بر می گیرد و بخش های وسیعی از دو قاره ی آسیا و آفریقا و بخش های کوچکی از قار ه ی اروپا و آمریکا را شامل می شود. خشکی، کم آبی، دمای نسبتاً زیاد، شوری خاک و تنوع محیط جغرافیایی از جمله ویژگی های سرزمین های جهان اسلام است. به طوری که بخش عظیمی از قلمروی جهان اسلام را سرزمین های بیابانی خشک با پوشش نباتی ناچیز که ناشی از حداقل ریزش های جوی است تشکیل می دهد. فرسایش بادی، بر این سرزمین ها ی بیابانی حداکثر تأثیر ات خود را بر جای گذاشته و چهره ی بیابان ها را با امواج شن و ماسه از شکلی به شکل دیگر در می آورد. به طور مثال ، فرسایش آبی در کشورهای جنوبی آسیابه ویژه بنگلادش خرابی ها و تلفات ا نسانی فراوانی را سبب می شود که در کم تر نقطه ای از جهان نظیر آن دیده می شود. «1»

 جغرافیای طبیعی جهان اسلام
الف) موقعیت ریاضی : سرزمین های اسلامی بین 61 درجه ی طول غربی ( از نصف النهار گرینویچ ) و 130 درجه ی طول شرقی و نیز بین 25 درجه ی عرض جنوبی و 55 درج ه ی شمالی از خط استوا قرار گرفته اند . غربی ترین کشور عضو سازمان کنفرانس اسلامی کشور گویان در قاره ی آمریکا و شمال آمریکای جنوبی و شرقی ترین آن کشور اندونزی واقع در جنوب شرق آسیاست. شمالی ترین کشور قزاقستان واقع در آسیا ی مرکز ی و جنوبی ترین کشور اسلامی موزامبیک در جنوب قاره ی آفریقاست. «2»
خط استوا که محدوده ی کشورهای اسلامی را به دو قسمت شمال و جنوب تقسیم کرده است ، به طور مستقیم از کشورهای اندونزی، سومالی، اوگاندا و گابن می گذرد که در شرایط اقلیمی این کشورها بسیار مؤثر است.
در میان کشورهای جهان اسلام اندونزی، مالدیو و کومور موقعیت مجمع الجزایر دارند و کشورهای قطر و بحرین از موقعیت شبه جزیره و جزیره ای برخوردارند ، و کشورهایی نظیر افغانستان، بورکینافاسو، چاد و مالی در خشکی محصور بوده و به دریا راه ندارند.
بین شرقی ترین و غربی ترین حد جهان اسلام حدود 13 ساعت اختلاف زمان وجود دارد . برخی از پژوهشگران جهان اسلام را به سه منطقه ی غربی، شرقی و مرکزی تقسیم بندی می کنند. کشورهای اسلامی شمال و غرب آفریقاتحت عنوان منطقه ی غربی، کشورهای مستقر در جنوب و جنوب شرق آسیا و آسیای مرکزی تحت عنوان مجموعه ی شرقی جهان اسلام و کشورهای واقع در خاورمیانه تحت عنوان بخش مرکزی جهان اسلام محسوب می شوند.
اساس این تقسیم بندی ممکن است به لحاظ بحران ها و مشکلات اصلی جهان اسلام یا اهمیت بخش مرکزی بوده باشد.
ب) وسعت جهان اسلام : کل جهان اسلام با وسعتی بیش از 31 میلیون کیلومتر مربع حدود 22 درصد مساحت خشک ی های کره ی زمین را در بر می گیرد که بدنه ی اصلی آن به شکل مستطیلی از کرانه های اقیانوس اطلس و شمال آفریقا تا خاورمیانه ی اسلامی ، آسیای مرکزی ، جنوب غربی آسیا ، بخش بزرگی از هند ، تمام بنگلادش و کشورهای جنوب شرق آسیا و در حقیقت بخش عمده ای از قاره ی آسیا و آفریقا و بخشی از اروپا را شامل می شود . از یک دیدگاه مجموعه ی 57 کشور اسلامی که به طور رسمی عضو سازمان کنفرانس اسلامی هستند به سه گروه : کشورهای آسیا یی ( جنوبی، جنوب شرقی و مرکزی ) با مساحت حدود 5/9 میلیون کیلومتر مربع، کشورهای آفریقایی با  8/6 میلیون کیلومتر مربع و گروه کشورهای عربی با 14 میلیون کیلومتر مربع تقسیم می شوند. «3»
در این بین، سه کشور سودان ( با مساحت 2,503,890 )، عربستان سعودی ( با مساحت 2,149,690 کیلومتر مربع ) و الجزایر ( با مساحت 2,381,741 کیلومتر مربع ) حدود 27 درصد مساحت کشورهای جهان اسلام ر ا در بر می گیرند و کشورهای کوچک تری هم چون مجمع الجزایر مالدیو در اقیانوس هند ( با مساحت 298 کیلومتر مربع )، جزیره ی بحرین ( با مساحت 692 کیلومتر مربع) و برونئی ( با مساحت 570 کیلومتر مربع ) جز و کشورهای کوچک سازمان کنفرانس اسلامی محسوب می شوند.
کل مساحت جهان اس لام حدود سه برابر قاره ی اروپا و نزدیک چهار برابر وسعت قاره ی اقیانوسیه است که این وسعت و موقعیت نسبی و ریاضی از منظر جغرافیای سیاسی و دیدگاه های ژئوپلیتیکی حائز اهمیت است.

جدول 3  وسعت کشورهای اسلامی ( بر حسب کیلومتر مربع)

منبع: سید یحیی صفوی، جزوه ی درسی جغرافیای سیاسی جهان اسلام، دانشگاه شهید بهشتی . سال 1387 – 1386

ج) ناهمواری ها و ارتفاعات در جهان اسلا م: کشورهای اسلامی بخش عظیمی ازسطح زمین را در اختیار دارند، به نحوی که در آن جا سه صفحه ی تکتونیکی با هم تلاقی می کنند. در نتیج ه ی برخورد این صفحات رشته کوه های عظیم به ویژه در مغرب و دربخش شمالی منطقه یعنی ایران و ترکیه به وجودآمده است.
مهم ترین این کوه ها در آفریقا رشته کوه های اطلس و ریف هستند که در شمال غرب این قاره وبخش وسیعی ازکشورهای مراکش، الجزایر و تونس تشکیل شده اند. بلندترین قله ی رشته کوه اطلس در مراکش، قله ی توبکال با ارتفاع حدود 4000 متر است. هم چنین
رشته کوه تی بستی درشمال کشورچادقرار دارد. «4»
در منطقه ی آسیای میانه، در کشور تاجیکستان ، دو رشته کوه پامیر و تیان شان «5» قرار دارند که رشته کوه پامیر جنوب این کشور را پوشانده و مرتفع ترین نقطه ی آن قله لنین با ارتفاع حدود 7134 متر است ، و رشته کوه تیان شان شمال و مرکز این کشور را
پوشانده است. «6»
در افغانستان سلسله جبال هندوکش از سمت شمال شرقی به جنوب غربی کشیده شده است که بلندترین نقطه ی آن در این کشور قله ی بابا ارتفاعی حدود 5143 متر دارد . «7» در پاکستان سه سلسله جبال بزرگ جهان یعنی هیمالیا، قراقوم و هندوکش در مناطق شمالی این کشور با هم تلاقی می کنند ؛ بخش شمالی و مرزهای غربی با افغانستان را سلسله جبال هندوکش تشکیل می دهد که مرتفع ترین قله ی آن با ارتفاع 7800 متر توریچ میر «8» نام دارد و گذرگاه یاگردنه ی معروف خیبر نیز در این منطقه قرار دارد . «9» در شمال خاورمیانه رشته کوه های ممتد و طولانی وجود دارند که کوه های آلپ آلبانی از آن دسته هستند. در ایران دو رشته کوه البرز در شما ل کشور با قله ی دماوند و ارتفاع حدود
5600 متر و رشته کوه زاگرس در غرب کشور با قله ی دنا و ارتفاعی حدود 4200 متر قرار دارند . معروف ترین کوه های ترکیه آلپ های پونتیک «10» در شمال این کشور و سلسله جبال توروس «11» در جنوب این کشور است که دنبا له ی این کوه ها به نام آنتی توروس «12» به سمت شمال شرقی پیش می رود و به فلات ارمنستان مربوط می شود که بلندترین قله ی آن آرارات با ارتفاعی نزدیک به 5200 متر است. «13» برخی ارتفاعات مهم دیگر در جنوب یمن با قله هایی بیش از 3700 متر و کوه هرمون( جبل الشیخ) درسوریه با ارتفاعی حدود 2800 متر است.
در جنوب شرق آسیا، در جزایر اندونزی یک سلسله کو ه هایی که منشأ آتشفشانی دارند دیده می شود که بلندترین قله ی آن،
کرنیت جی «14» با ارتفاعی حدود 3800 متر، جزء کوه های آتشفشانی فعال هستند و تنها در جزیره ی جاوه بیش از 100 قله ی آتشفشانی وجود دارد. «15»

د) بیابان ها و صحاری: آن چه در سیمای طبیعی جهان اسلام بسیار مشهود است گستردگی وسیع و دامنه دار سرزمین ها ی خشک و بی آب و علف در بسیاری از مناطق آن است. اراضی بیابانی که از غرب آفریقا تا جنوب و مرکزآسیا ادامه دارد و اکثر کشورهای اسلامی در درون آن جای گرفته اند از چند قسمت تشکیل شده است . قسمت های عمده ی این مناطق در کشورهای شمال آفریقا واقع می شوند که حد فاصل میان کوه های اطلس و جلگه های مرکزی آفریقا را در بر می گیرند. این صحراها که اکثراً گرم و سوزان هستند، ممالک مصر، لیبی ، سودان، الجزایر، نیجر، موریتانی و مالی را پوشانده اند. در میان این صحراها، وادی درا در جنوب مراکش، صحرای جوب در شمال مالی، صحرای ایگیدی «16» در شمال موریتانی، عرق کبیر «17» شرقی در شمال الجزایر و عرق کبیر غربی در جنوب این کشور، حماد الحمرا در تونس، دشت فزان «18» در شمال لیبی و صحرای بزرگ لیبی در شرق این کشور و غرب مصر اهمیت بیش تری دارند.
در عربستان سعودی نیز بیابان نجد بخش اعظم این کشور را تشکیل می دهد. بخش جنوبی این بیابان را « ربع الخالی » می نامند که تا کشور یمن ادامه می یابد و وسعت آن حدود 500,000 کیلومتر مربع است . «19» در یمن نیز بیابانی به موازات ساحل امتداد دارد که به وادی حضرموت «20» معروف است . این منطقه عاری از سکنه بوده اما در مناطق فوقانی و محل هایی که خاک های رسوبی و دارای آب ناشی از سیلاب های متناوب است مردم کمی در آن جا گرد آمده و به کشاورزی مشغول هستند . «21» در ترکمنستان، هشتاد درصد وسعت این کشور را کویر قره قوم «22» تشکیل می دهد. این کویر یکی از بزرگ ترین و گرم ترین بیابان های دنیاست که مساحت آن بالغ بر 350,000 کیلومتر مربع است و تمامی نواحی شمالی و مرکزی کشور را در برگرفته است . «23» و بالاخره دشت کویر در مرکز و بیابان لوت در جنوب شرق ایران از دیگر مناطق بیابانی کشورهای اسلامی هستند.

ه ) دریاها، دریاچه ها، رودها : ا کثر کشورهای مسلمان در نقاطی واقع شده اند که به آب های آزاد جهان دسترسی د ارند و حتی برخی در گلوگاه های راهبردی، تنگه ها و آبراهه های جهان قرار گرفته اند، ضمن این که خود این کشورها نیز دارای دریاچه ها، رودخانه ها و چشمه های متعددی هستند . دریاهایی که کشورهای اسلامی بر سواحل آن واقع شده اند عبارتند از : دریای مدیترانه در شمال آفریقا و غرب آسیا، دریای سیاه در شمال ترکیه و دریای مرمره در شمال غرب این کشور، دریای سرخ یا بحر احمر، حد فاصل بین عربستان و آفریقای شرقی، دریای عمان د ر جنوب ایران، دریای آدریاتیک در غرب آلبانی، دریای کارائیب در شمال کشورهای سورینام و گویان، دریای چین جنوبی در شرق مالزی و دریای اندامان «24» در غرب این کشور، و بالاخره دریاهای سولو ، «25» کرام ، «26» تیمور «27»و آرافور ا «28» که در کشور اندونزی قرار گرفته اند.
دریاچه های معروف سرزمین های اسلامی عبارتند از : در منطقه ی آسیای میانه دریاچه ی آرال «29» در شمال غرب ازبکستان که از نظر وسعت چهارمین دریاچه ی جهان است «30» و دریاچه ی آیسیک کول «31» در شمال قرقیزستان که بزرگ ترین دریاچه ی آسیای مرکزی پس از آرال است. «32»
هم چنین دریاچه های بالخاش «33» و زایان «34» در قزاقستان قرار دارند . «35» در منطقه ی خاورمیانه نیز دریاچه های متعددی وجود دارند ، از جمله : دریاچه ی خزر، در شمال ایران و دریاچه ی ارومیه در شمال غرب ایران، وان در شرق ترکیه و بحرالمیت یا دریای مرده در اردن است . «36» دریاچه ی ویکتوریا در جنوب شرق اوگاندا بزرگ ترین دریاچه ی قاره ی آفریقا که سرچشمه ی رود نیل نیز است. دریاچه ی چاد بین کشورهای چاد، نیجریه و نیجر و دریاچه ی فاگوئی بین «37» در مرکز کشور مالی قرار دارد. «38»
رودخانه های معروف کشورهای اسلامی نیز عبارتند از : در آسیای میانه، رودهای سیردریا «39» یا سیحون و آمودریا «40» یا جیحون، پرآب ترین رودهای منطقه را تشکیل می دهند. در تاجیکستان آمودریا از کوه های پامیر سرچشمه گرفته و پس از تشکیل رود مرزی با افغانستان و عبور از ترکمنستان و ازبکستان به دریاچه ی آرال می ریزد، و سیردریا که از کوه های تیان شان سرچشمه می گیرد در جمهوری قز اقستان به دریاچه ی آرال می ریزد . در ترکیه رودهای قزل ایرماق «41» و یشل ایرماق «42» که هر دو از کوه های شمال شرقی ترکیه سرچشمه گرفته و به دریای سیاه می ریزند، و رود قره سو که از کوه های شرقی این کشور سرچشمه می گیرد و سپس وارد سوریه می شود، ادامه همین رود در عراق فرات نامیده می شود و با رود دجله که از ارتفاعات ترکیه سرچشمه می گیرد در القرنه به هم می پیوندند، و سپس با رود کارون ، اروندرود را تشکیل می دهند و به خلیج فارس می ریزد. در ایران رودهای کرخه و کارون به خلیج فارس، و سفید رود به دریای مازندران می ریزند. «43» رود لیطا نی، تنها رود کامل در لبنان است که از شمال شرق به جنوب غرب و به سمت منطقه ی بعلبک جریان دارد و به دریای مدیترانه می ریزد. «44» در افغانستان رود کابل از میان شهر کابل می گذرد و به رود سند در پاکستان می ریزد، و هیرمند که از کوه های غرب کابل سرچشمه گرفته و قسمتی از مرز مشترک ایران و افغانستان را تشکیل می دهد و بالاخره به دریاچه ی هامون در ایران منتهی می شود . در پاکستان، رود سند یا ایندوس «45» یکی از بزرگ ترین رودهای جهان است که از هیمالیا سرچشمه می گیرد و به دریای عمان می ریزد. در بنگلادش رودخانه ی گنگ «46» و براهماپوترا «47» جریان دارند که هر دو از دامنه ی جنوبی هیمالیا در هند سرچشمه
می گیرند و به خلیج بنگال می ریزند. «48»
در آفریقا، رود پر آب نیل که طویل ترین رودخانه ی دنیاست و از دریاچه ی ویکتوریا در جنوب سرچشمه می گیرد ، پس از عبور از سودان و مصر با تشکیل یک دلتای وسیع به دریای مدیترانه می ریزد . ( مساحت دلتای رود نیل تقریباً 33 هزار کیلومتر مربع است که حدود 4 درصد مساحت کل مصر را شامل می شود). «49» رود نیجر در کشور نیجریه که از کوه های فوتاجالون در سیرالئون سرچشمه می گیرد و یک سوم آن در نیجریه جریان دارد ، به خلیج گینه می ریزد. هم چنین رودهای سنگال و گامبیا، در غرب آفریقا ، به اقیانوس اطلس
می ریزند.

و) خلیج ها و تنگه ها: خلیج های واقع در جهان اسلام عبارتند از : خلیج فارس در جنوب ایران، خلیج عدن در جنوب یمن، خلیج گینه در غرب آفریقا و جنوب کشور توگو، خلیج بنگال در جنوب بنگلادش ، خلیج اسکندریه در شمال مصر، خلیج سرت در شمال لیبی، خلیج تونس در شرق تونس، خلیج اسکندرون در جنوب ترکیه و خلیج گامبیا در غرب ترکیه. تنگه ها و ترعه هایی که کشورهای اسلامی در طرفین آن قرار دارند به شرح زیر است: «50»
تنگه ی باب المندب، بین کشورهای یمن و جیبوتی که دریای سرخ را به خلیج عدن و در نتیجه به اقیانوس هند ارتباط می دهد و حدود 7 درصد واردات نفتی اروپای غربی از طریق این تنگه صورت می گیرد؛ تنگه ی داردانل که رابط بین دریای مرمره و دریای مدیترانه است ؛ تنگه ی بسفر «51» که حد فاصل دریای سیاه و مرمره است ؛ تنگه ی جبل الطارق «52» که دریای مدیترانه را به اقیانوس اطلس پیوند می دهد و در جنوب این تنگه کشور مراکش واقع شده است که یکی از پررفت و آمدترین آبراهه های میان اقیانوسی جهان است و روزانه 150 کشتی از آن عبور می کنند؛ تنگه ی هرمز بین خلیج فارس و دریای عمان که حدود 100 مایل دریایی ( 182 کیلو متر) طول دارد و از شمال به ایران
و از جنوب به جزیره ی مسندام «53» عمان محدود می شود، باریک ترین بخش آن بین جزیره ی ایر انی لارک و جزیره ی کوچک عمانی قوئین کبیر ، «54» 21 مایل دریایی عرض دارد ؛ تنگه ی مالاکا «55» بین مالزی و جزیره ی سوماترای اندونزی ؛ کانال سوئز «56» در شمال شرق مصر که دریای مدیترانه و دریای سرخ را به هم مرتبط می سازد و حدود 10 درصد صادرات نفتی منطقه ی خلیج فارس به ایالات متحده و اروپای غربی امروزه از طریق این کانال انجام می شود.
دولت مصر توجه خاصی به حفظ امنیت این کانال دارد و تکرار اشغال ساحل شرقی توسط اسرائیل می تواند یک فاجعه ی ملی باشد ( در سال 1967 کانال سوئز در اثر اشغال صحرای سینا توسط اسرائیل بسته شد ) «57» و بالاخره تنگه ی موزامبیک که در شرق این کشور ( بین موزامبیک و ماداگاسکار ) قرار دارد.«58»

ز) مجمع الجزایر، جز ایر و شبه جزایر : در جهان اسلام سه کشور اندونزی، مالدیو و کومور به صورت مجمع الجزایر هستند که در این میان اندونزی، بزرگ ترین مجمع الجزایر دنیاست که از سه هزار جزیره ی بزرگ و کوچک تشکیل شده است . جزایر جاوه، سوماترا، برنئو و سولاوسی مهم تر ین جزایر اندونزی هستند . جزیره ی جاوه بزرگ ترین و پرجمعیت ترین جزیره ی جهان است. مجمع الجزایر مالدیو در جنوب غرب هندوستان در اقیانوس هند قرار دارد که از 80 جزیر ه ی کوچک تشکیل شده و کومور در غرب آفریقا شامل یک جزیره ی بزرگ و چند جزیره ی کوچک است. در کل، از آن جا که اکثر کشورهای اسلامی در نقاطی واقع شده اند که به دریای آزاد راه دارند، دارای جزایر فراوانی نیز هستند که معروف ترین آن ها عبارتند از : در خاورمیانه، جزیره ی بحرین که کشوری است در میان آب های خلیج فارس ؛ جزایر بوبیان «59» و فیلکه «60» که در شرق کویت قرار دارند ؛ جزایر ایرانی هرمز، قشم، کیش، خارک و تنب بزرگ و کوچک، ابوموسی و لاوان که در خلیج فارس واقع هستند . یمن نیز دارای جزایر زیادی در دریای سرخ است و تعداد آن ها به 380 جزیره می رسد که بیش تر آن ها در جنوب دریای فوق و در طول سواحل این کشور قرار دارند، بعضی از آن ها آتشفشانی و برخی دیگر مرجانی و خالی از سکنه هستند و تعداد کمی از آن ها قابل سکونت است، مهم ترین آن ها جزایر پریم «61» در جنوب باب المندب و سکوتر ا «62» در شرق خلیج عدن است. «63» هم چنین جزایر مرمره در دریای مرمره و ازمیر در دریای اژه که متعلق به ترکیه هستند ، و جزیره ی جربا «64» که در شرق تونس قرار دارد . مهم ترین شبه جزیره در کشورهای اسلامی شبه جزیره ی بزرگ عربستان است که شش واحد سیاسی عربستان سعودی، یمن، عمان، امارات متحده عربی ، قطر، و کویت این شبه جزیره را تشکیل می دهند؛ عربستان سعودی بیش از دو سوم شبه جزیره را در برگرفته است. «65» مساحت عربستان 2,419,690 کیلومتر مربع است. و بالاخره شبه جزیره ی سینا در شمال شرقی مصر که حدود 60 هزار کیلومتر مساحت دارد و به شکل مثلثی است که قاعده ی آن در شمال و ر أس آن در جنوب و غرب آن به کانال سوئز متصل است. «66»

ح) جنگل ها: ا ز آن جا که خط استوا از میان تعدادی از کشورهای اسلامی می گذرد، این مناطق دارای آب و هوای گرم و مرطوب هستند و مناطق جنگلی آن ها زیاد است . از جمله ی این مناطق کشور اوگاند است که دارای 5/7 میلیون هکتار اراضی جنگلی است و به دلیل ثروت های فراوان جنگلی به برزیل آفریقا معروف است ؛ دولت این کشور صدور چوب و الوار را به خارج ممنوع کرده است تا از تخریب جنگل ها جلوگیری نماید . «67» اندونزی به دلیل میزان رطوبت بالا ( که به طور متوسط بین 70 تا 90 درصد است)، سومین ذخایر جنگل های استوایی بعد از برزیل و زئیر را در اختیار دارد ، وسعت جنگل های اندونزی حدود 122 میلیون هکتار ( 67 درصد کل مساحت خاکی کشور ) است که55 میلیون هکتار از آن ( 45 درصد کل جنگل ها) در سوماترا و کالیمانتان واقع شده اند. «68» بخش اعظم کشور برونئی پوشیده از جنگل های بارانی مناطق حاره و پوشیده از گیاهان و جنگل های استوا یی است . در بنگلادش 14 درصد کل نواحی کشور را جنگل تشکیل می دهد و جنگل یکی از منابع اصلی مصرف انرژی سنتی در این کشور است که با توسعه ی مناطق مسکونی از وسعت جنگل ها کاسته می شود. «69» نیمه ی جنوبی کشور ساحل عاج پوشیده از جنگل است و یکی از منابع ثروت این کشور محسوب می شود، مساحت جنگل های سیرالئون 730 هزار هکتار است، تولید الوار در این کشور یکی از صنایع تقریباً مهم داخلی را تشکیل می دهد. اراضی جنگلی الجزایر به 4/2 میلیون هکتار بالغ می گردد و دامنه ی کوه های اطلس را جنگل های انبوهی پوشانده است. «70» و بالاخره آلبانی که کشوری کوهستانی و بسیاری از مناطق آن پوشیده از جنگل است ؛ فرآورده های چوبی نقش مهمی در اقتصاد ضعیف این کشور دارند. «71»

ط) ویژگی های اقلیمی کشورهای اسلامی : از نظر آب و هوایی و شرایط اقلیمی تقریباً همه نوع آب و هوا به جزء آب و هوای قطبی در سرزمین ها ی اسلامی قابل مشاهده است و از این نظر می توانیم کشورهای اسلامی را به انواع زیر تقسیم کنیم:
1    کشورهایی که در طرفین خط استوا و کمربند آن قرار دارند، این کشورها از آب و هوای گرم و مرطوب و پرباران برخوردارند. در این مناطق اختلاف فصل کم تر دیده می شود و جنگل انبوه از ثروت های این گونه کشورهاست؛ کشورهای اوگاندا، اندونزی، برونئی، بنگلادش، ساحل عاج و سیرالئون در این کمربند قرار گرفته اند.
2  کشورهایی که در کمربند صحرایی و بیابانی واقع اند، در این نواحی آب و هوای گرم و خشک با اختلاف دمای زیاد و تبخیر فراوان،
بارندگی ناچیز و وزش بادهای توأم با شن و گرد و خاک دیده می شود و کم آبی مشکلات فراوانی را برای مردمان این نواحی فراهم نموده است ؛ کشورهای سودان، چاد، نیجر، مالی، موریتانی و شبه جزیره ی عربستان از چنین آب و هوایی برخوردارند.
3  کشورهایی که آب و هوای مدیترانه ای دارند، نواحی شمالی کشورهای مصر، لیبی، تونس، الجزایر، مراکش و بخش عربی و جنوبی ترکیه، فلسطین و لبنان از این نوع آب و هوا برخوردارند ، این آب و هوا شرایط خاصی را برای کشورهای مزبور پدید آورده که از جمله وجود یک فصل خشک ( تابستان) و نیز یک فصل پر باران ( زمستان) است.
4  کشورهایی که آب و هوای معتدل دارند ، تنوع شرایط جغرافیایی، دوری و نزدیکی به دریا و ارتفاع از سطح دریا موجب آن شده که برخی از کشورها از زمستان های نسبتاً ملایم و تابستان های معتدل برخوردار باشند، البته این شرایط را نمی توان برای تمام نقاط این کشورها تعمیم داد؛ ایران و عراق در این گروه قرار می گیرند.
5  آب و هوای کوهستانی، مخصوص نواحی ارتفاعی کشورهاست و نمی توان کشور خاصی را در این گروه قرار داد ؛ به عنوان مثال، نواحی شرقی ترکیه و نواحی غربی ایران و نقاط شمالی عراق و بخش هایی از کشور آلبانی، افغانستان، قرقیزستان و تاجیکستان آب و هوای کوهستانی دارند.


پی نوشت :
1 حافظ نیا، محمدرضا؛ « مبانی مطالعات سیاسی – اجتماعی » ؛جلد دوم؛قم: سازمان حوزه ها ومدارس علمیه خارج از کشور، 1379 ، صص 257 244.
2 گلی زواره، غلامرضا؛«جغرافیای جهان اسلام : آشنایی با کشورهای اسلامی و قلمرو اقلیت های مسلمان»؛قم: مؤسسه انتشارات
امام خمینی ( ره)؛ 1385؛ص 160 .
3 گلی زواره، غلامرضا؛ « جغرافیای جهان اسلام » ؛صص 165-161 .
4 حافظ نیا، محمدرضا؛ « مبانی مطالعات سیاسی – اجتماعی » ؛صص 257-244 .
5- Tian Shan
6 منتظمی، رویا ؛ « تاجیکستان » ؛ تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه، 1374 ، ص 13.
7 علی آبادی، علیرضا ؛ « افغانستان » ؛ تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه، 1375 ، ص 23.
8- Turichmir
9 فرزین نیا، زیبا؛ « پاکستان » ؛تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ؛ 1376 ، ص 87 .
10- Pontique Alpes
11- Toros
12- Anti Toros
13 حافظ نیا، محمدرضا؛ « مبانی مطالعات سیاسی – اجتماعی » ؛صص 257-244 .
14- Kernitji
15 همان؛ صص 257-244 .
16- Igidi
17- Ergh
18- Fezzan
19 همان؛ صص 257-244 .
20- Wadi Hadhrmaut
21 کریملو، داود ؛ « یمن » ؛ تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ؛ 1374 ، ص 42.
22- Kara Kum
23 کریمی، حسین؛ « ترکمنستان » ؛تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ؛ 1375 ، ص 62.
24- Indaman
25- Sulu
26- Ceram
27- Timor
28- Arafura
29- Aral
30 چرمی، داود ؛ « ازبکستان » ؛ تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ؛ 1375 ، ص 67.
31- Issik- Kul
32 معظمی گودرزی، پروین ؛ « قرقیزستان » ؛ تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ؛ 1377 ، ص 91.
33- Balkhash
34- Zysan
35 چرمی، داود ؛ « ازبکستان » ؛ تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ؛ 1375 ، ص 67.
36 مناقبتی، محمدرضا ؛ « اردن » ؛ تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی؛1375 ، ص 64.
37- Fagui Bin
38 حافظ نیا، محمدرضا؛ « مبانی مطالعات سیاسی – اجتماعی » ؛صص 257-244 .
39- Syrdary
40- Amudarya
41- Kizelirmak
42- Yeshilirmak
43 همان؛ صص 257-244 .
44 نادری سمیرمی، احمد ؛ « لبنان » ؛ تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ؛ 1376 ، ص 74.
45- Indus
46- Gang
47- Barhmaputra
48 حافظ نیا، محمدرضا؛ « مبانی مطالعات سیاسی – اجتماعی » ؛صص 257-244 .
49 تکیه ای، مهدی ؛ « مصر » ؛تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ؛ 1375 ، ص 69.
50 گلی زواره، غلامرضا؛ « جغرافیای جهان اسلام » ؛ص 163 .
51- Bosphor
52- Gibraltar
53- Musundam
54- Great Quoin
55- Malaca
56- Suez
57 درایسدل، آلاسرایر و اچ . بلیک، جرالد؛ « جغرافیای سیاسی خاورمیانه و شمال آفریقا » ؛مترجم دره میر حیدر؛ تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ؛ چاپ چهارم؛1374؛ صص 12-11 .

http://reza13.persianblog.ir/
58 حافظ نیا، محمدرضا؛ « مبانی مطالعات سیاسی – اجتماعی » ؛صص 257-244 .
59- Bubiyan
60- Faliaka
61- Perim
62- Socotra
63 کریملو، داود ؛ « یمن » ؛ص 42 .
64- Jerba
65 فرجی، عبدالرضا ؛ « ( جغرافیای کشورهای مسلمان ) آموزش متوسطه ی عمومی » ؛ تهران : شرکت چاپ و نشر ایران؛ 1376.
66 تکیه ای ، مهدی ؛ « مصر » ؛تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ؛ 1375 ، ص 69.
67 متولی الموتی، محمدرضا ؛ « اوگاندا » ؛ تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی؛1374؛ص 44 .
68 مظفری، محمدرضا ؛ « اندونزی » ؛ تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ؛ 1372 ، ص 8 .
69 متولی الموتی، محمدرضا ؛ « اوگاندا » ؛ تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی؛1374؛ص 44 .
70 مجیدی سورکی، علی ؛ « الجزایر » ؛تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ؛ 1375 ، ص 61 .
71 ملک شاه، حبیب اله؛ « آلبانی » ؛ تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه ؛ 1375 ، ص 71 .


more post like this