اشک، زمانی معرف سایر اهداف عالی قیام امام حسین (ع ) است که برخاسته از تفکری عمیق و حقیقی بوده، همراه و ملازم آن باشد و ازآنجاکه این اشک مسلح به یک تأثیر فرازبانی است، خواهد توانست اثر نافذی را به امر به معروف و نهی از منکر و نجات مردم از جهالت، اعطا کند.

همه ما گریستن را در شرایط متفاوت زندگی تجربه کرده ایم؛ در ترس، نومیدی، در اوج خوشحالی، گاهی ابزاری برای رسیدن سریع به هدف بوده است، گاهی از شدت غم و اندوه و برای مطامع دنیوی و گاهی نیز در سوگواری اهل بیت گریسته ایم. در این پژوهش می خواهیم، جایگاه صحیح گریه را شناسایی و آنجا که بایسته و شایسته است، از این ابزار استفاده کنیم وبه این مقصود نتوان رسید؛ مگر از راه جست وجو و بررسی جایگاه «بُکاء» در آیات قرآن و سپس در سیره امامان معصوم (ع). از آنجایی که قرآن بهترین برنامه عملیاتی زندگی است که آخرین فرستاده پروردگار برای بشر معرفی کرده است، تعمّق در آیات آن، ما را در نیل به مقصود یاری می رساند. با استناد بر اینکه قرآن و عترت از هم جدایی ناپذیرند و قرآن در معیت عترت معنا می یابد، جایگاه گریه از نگاه امامان معصوم (ع) را بررسی می کنیم؛ چراکه ایشان نمونه های انسان کامل اند و سیره ایشان برای ما الگویی بی بدیل است؛ به همین منظور تدقیق در جایگاه گریستن این بزرگواران، روایتی از درک عمیق باور عقلانی جایگاه گریه و باید ها و نبایدهای آن است.

گریستن عامل ارتباطی معنادار و به تعبیر شهید مطهری مظهر شدیدترین حالات احساسی انسان و یکی از اعراض خاصه اوست. گاهی گریه را زبان نمادینی می دانند که از ویژگی های بارز آن ابهام، ایهام و رمزآلود بودن آن است.۱ آنچه میان انواع گریستن ها مشترک است، مشابهت ظاهری آنهاست؛ اما به وضوح پیداست که میان انواع گریه ها در مبادی، علت، انگیزه و حتی در ساختار بیولوژیکی تفاوت چشمگیری وجود دارد.

در کتاب زبان اشک ها نیز آمده است: «اشک هایی که از روی احساسات جاری می شود، برخلاف اشک هایی که بر اثر خرد شدن پیاز از چشم سرازیر می شود، از لحاظ ترکیب با یکدیگر متفاوت هستند؛ به طوری که ما تصور می کنیم، اشک هایی خودانگیخته، منشعب از یک بخش از مغز هستند؛ درحالی که لازمه سرازیر شدن اشک هایی تصنعی تصورات ذهنی در ناحیه کورتکس مغز است. هنرپیشه ها هم برای گریستن از این ناحیه مغز استفاده می کنند.»۲

هرچند پیامی که این ابزار منتقل می کند، می توانست، از راه کلام نیز منتقل شود؛ ولی نمی توان از تأثیر فرازبانی آن عدول کرد.

«اشک ها الگوهای منحصربه فردی از ارتباط را دارا هستند. زبان شناسان فرهنگی، گریستن را نوعی سیستم فرازبانی می دانند که آگاهانه و یا به طور ناخودآگاه، در حمایت از انفعال کلامی بروز می کنند.»۳

در هر حال آنچه ضروری و مفید علم در این مقاله به نظر می رسد، شناخت این ابزار برای به کارگیری درست آن در زندگی است؛ چه بسا همه گریستن ها و همه اشک ها به یک قدر و قیمت نیستند و ارزش اشکی که از خوف پروردگار و در دل شب جاری می شود، با اشک هایی متظاهرانه و فریبنده متفاوت است؛ به همین منظور، مفهوم گریستن و انواع آن را در آیات قرآن، بیان و بررسی می کنیم.

گریستن در آیات قرآن مصدر عربی «بکاء» به معنای گریستن در چندین آیه از آیات قرآن به کار رفته است. سوره مبارک یوسف، دو نوع متفاوت از گریستن را ذکر کرده است؛ نخست، آنجا که یعقوب نبی (ع) در حزن فراق یوسف (ع) سیلاب اشک بی اختیار از دیدگانش جاری شد، تا آن حد که دیدگانش از اندوه سفید شد؛ «وابیضَّتْ عَیْناهُ من الحُزنِ»۴ اما شکوه و شکایتش را نزد پروردگارش برد؛ «قال إنَّما أشکو بَثّی و حُزنی إلی اللهِ».۵

گریه یعقوب (ع) گرچه اختیاری نبوده و منافاتی نیز با صبر جمیل وی نداشته است؛ هدایت کننده فرزندان یوسف (ع)، صادقانه و از عمق جان بود.۶

دوم؛ نوعی از گریه دروغین را بیان می کند که با هدف فریب دادن است؛ «وجاءووا أباهُم عِشاءً یبکون»۷ شب هنگام (برادران یوسف) گریه کنان نزد پدر بازگشتند. گریه برادران گریه ای دروغین و قلابی بود و این نشان می دهد که گریه قلابی هم ممکن است و نمی توان تنها فریب چشم گریان را خورد.۸

در سوره هایی دیگر مثل سوره مبارک اسراء و مریم نوعی از گریه صالحان و شایستگان و مقربان درگاه الهی بیان شده است که پس از دیدن آیات الهی به سجده افتادند. «یخرّونَ للاذقانْ یبکونْ و یزیدَهُم خُشوعاً»۹ گریه هایی عاشقانه و راستین کسانی را توصیف می کند که پس از شنیدن آیات قرآن ایمان آورده اند و در صف مؤمنان راستین قرار گرفتند و تلاوت این آیات همواره بر خشوعشان می افزاید.

در سوره مریم از پیامبرانی یاد می کند که خداوند آنها را مشمول نعمت خود قرار داده بود از فرزندان آدم (ع) و از کسانی که با نوح (ع) بر کشتی سوار شدند و از دودمان ابراهیم (ع) و یعقوب نبی (ع) اینها هدایت شدگانی بودند که وقتی آیات خداوند بر آنها خوانده می شد، به خاک می افتادند و سجده کنان گریه می کردند «إذا تُتلی عَلیهم آیاتُ الرّحمنِ خَرّوا سُجَّداً و بُکیاً»۱۰

همچنین در نگاهی متفاوت به سوره مبارک مائده، پس از آنکه احکام خوراکی ها و حلال و حرام ها بیان شده است به آیات واقعه غدیر پرداخته است «یا ایها الرَّسول بلِّغ ما اُنزلَ إلیکَ من ربِّک»۱۱ در ادامه، بحث درخواست حوّاریون برای مائده آسمانی مطرح می شود. آنچه از فضای آیات مربوط به حلال و حرام خوراکی ها استنباط می شود، این است که یکی از شرایط مهم در پذیرش ولایت، لقمه است. آنجا که امام حسین (ع) نیز علّت تأثیر نداشتن سخنانش در دل اصحاب بنی امیه را لقمه هایی ناپاک می داند.

در آیه دیگر این سوره نیز، سخن از کسانی می شود که مسلمان نیستند؛ ولی با محبّت تر از همه کس با اهل ایمان اند «…أقرَبهم مودَّه للّذین امنوا…»۱۲ و هنگامی که آیات قرآن بر آنها تلاوت می شود، اشک از دیدگانشان جاری شده و به رسول خدا (ص) و کتابش ایمان می آورند. «و إذا سَمِعُواْ ما اُنزِلَ إلی الرَّسولِ تَری أَعینَهُم تفیضُ مِنَ الدَّمعِ مِمّا عََرَفُوا مِنَ الْحقِّ…»۱۳؛ بنابراین می توان این اشک را که نشان از صداقت قلبی است، یکی از ابواب ورود بر سفره ولایت دانست.

● گریستن در سیره انسان کامل

امامان معصوم (ع) حجّت تامّه خداوند بر روی زمین اند و سیره ایشان، الگویی کامل برای زندگی بشر است. آنچه از ادعیه معتبر منسوب به امامان معصوم (ع) درباره گریستن ذکر شده است، بیانگر این مطلب مهم است که ایشان، گریه را نشانه خضوع در درگاه الهی می دانستند «یا من یری بکاءالخائفین»؛۱۴ «ای کسی که گریه خائف را می بینی» این عبارت، گویای این نکته است که کسی که خائف است، به گریه مشهور است.همچنان که امام زین العابدین (ع) از خداوند برای گریه بر نفسش یاری می طلبد. «أعنّی بالْبُکاءِ علی نَفْسی»۱۵ و دلیل این گریه را گذراندن عمر بر مسامحه و آرزو بیان می کند.

طرح این مسئله نیز ضروری است که علّت گریه های یک انسان کامل چیست؟ جایگاه گریه های او کجاست؟ انسانی که همه ارزش های انسانی در وجودش، در حدّ اعلی و به طور هماهنگ، رشد و بروز کرده است، برای چه مسائلی گریه می کند؟ و چه چیز هایی را شایسته گریستن می داند؟

برای نمونه امام سجاد (ع) مظهر یک انسان کامل در دعای ابو حمزه ثمالی بر جان دادن خود، بر تاریکی قبر، برای تنگی لحد و … می گرید. «فمالی لا أبکی/ أبکی لخروج نفسی / أبکی لظلمه قبری/ أبکی لضیق لحدی…»۱۶

همچنین ایشان در مناجات خمس عشر از پروردگار درخواست می کند که او را از آنانی قرار دهد که چشم هاشان در خدمت او بیدار و اشک دیدگانشان از خوف او جاری است. « … و عُیونهم ساهره و دُموعهم سائله من خَشیتک … »۱۷

در مناجات ها و دعاها چنان که بیان شد، گریستن از جایگاه والایی برخوردار است؛ جایگاهی که آن را چون سلاحی می دانند. «اِرحم مَن راسُ مالهِ الرّجاء و سِلاحهُ البُکاء»۱۸

همچنین در روایات از سیره امامان معصوم (ع) این گونه یاد می شود که ایشان گریستن را مظهر تذلّل و خضوع در برابر پروردگار خویش می دانستند. پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: «طُوبی لِعَبدٍ نَظَرَ اللهُ الَیه وَ هُوَ یبکی عَلی خَطیئَتهِ مِنْ خَشْیه الله لَمْ یطَّلِع عَلی ذلِکَ الذَّنبِ غَیرُهُ »۱۹؛ «خوشا به حال بنده ای که خداوند به او نظر کرده و او از ترس خدا بر خطایش می گرید، خطایی که غیر از خدا کسی بر آن آگاهی ندارد.»

از سوی دیگر امام علی (ع) نیز فرموده اند: العُبُودیه خَمسَه اشیاء :… و البُکاءُ من خَشیه الله »۲۰ «بندگی در پنج چیز است : … و گریستن از ترس خدا »

● کشته اشک

در بسیاری از روایات، مهم ترین سوژه نزد اهل بیت (ع)، برای گریستن، بر مصایب آنان و به طور خاص بر امام حسین (ع) است.

امام رضا (ع) فرمودند: «فَعَلی مِثلِ الحُسَینِ فَلیبکِ الباکُونَ»۲۱ «پس بر کسی مانند حسین باید گریه کنان بگریند»

امام زمان (عج) در زیارت ناحیه مقدسه از سید الشهدا (ع) با نام «قتیل العبرات» یاد می کند؛ بدان معنا که ایشان به هدف اشک کشته شده اند.

در اینجا ممکن است، این سؤال در ذهن خواننده ایجاد شود که آیا منطقی است که امام حسین (ع) برای اشک شهید شوند؟

احیای امر به معروف و نهی از منکر، اقامه نماز ، نجات دادن مردم از نادانی و سرگردانی حیرت، آنچنان که در زیارت اربعین امام حسین (ع) بیان شده «لِیستَنقِذَ عبادک من الجهاله و حیره الضلاله»۲۲، سایر اهدافی است که برای قیام امام حسین (ع) ذکر شده است؛ ولی ظاهر این اهداف هیچ سنخیتی با اشک ریختن ندارد؛ چه بسا که اشک ریختن کار بسیار راحتی است امّا نجات مردم از حیرت و نادانی کاری دشوار! بنابراین اشک ریختن را یکی از اهداف قیام امام حسین (ع) دانستن، منطقی ندارد؛ مگر آنکه این اشک به گونه ای تعریف شود که سایر اهداف را دربرگیرد.

اشک، زمانی معرف سایر اهداف عالی قیام امام حسین (ع ) است که برخاسته از تفکری عمیق و حقیقی بوده، همراه و ملازم آن باشد و ازآنجاکه این اشک مسلح به یک تأثیر فرازبانی است، خواهد توانست اثر نافذی را به امر به معروف و نهی از منکر و نجات مردم از جهالت، اعطا کند؛ چه بسا که اوج این تفکر حقیقی، تقطیری است که از دیدگان جاری می شود.

آنچه در ابتدای امر اشک هر انسان را در واقعه کربلا جاری می کند، پدیده تشنگی، گرما، نوزاد، جدایی پدر از جوان و نحوه سخیف کشته شدن است؛ چه بسا هر انسانی با دیدن و شنیدن این وقایع، بدون توجه به شخصیت های بارز و مهم آن، که ذریه رسول خدا و خاندان هستند، سیلاب اشک از دیدگانش جاری می شود؛ گریه بر این وقایع، گریه بر حداقل های انسانیت است.

نوع روابطی که در این میدان نیز مشاهده می شود، مشق انسانیت است، رابطه ای که خواهر با خواهر، برادر با برادر، پدر با جوان، همسر با همسر دارد، همه، الگوهایی برای گسترش کانون عواطف است.

● سخن آخر

با توجه به مطالب ذکر شده در این مقاله و بیان ارزش ها، علل و انگیزه های گریستن صحیح، آنچه امروزه در زمره انحرافات هیئت مذهبی دیده می شود، کج فهمی و یا بدفهمی راویان از حقیقت وقایع است؛ به عبارتی، استفاده از هر ابزاری که بتواند مجلس را گرم کند و اشک مردم را جاری! این گونه است که مداحی ها غالباً ضرب آهنگ محور شده است.

شهید مطهری درباره این انحرافات بیان می کند: «کار های قلبی، غیر از کار های عقلی است. تاکنون با قلب های مردم از راه گریه بر سیدالشهداء (ع) بازی شده بدون اینکه تحت کنترل عقل باشد و هدفی داشته باشد. تنها هدف داشتن کافی نیست، نظم و سازمان هم لازم است.»۲۳

بدیهی است که این مسائل فقط متوجه مداحان نیست و شعرا نیز در کیفیت مقبولی قرار ندارند؛ علّت آن را می توان در نبود تعامل سازنده و قوی میان شاعران، مداحان و علما جست وجو کرد. چه بسیار دیده می شود که مداحان و سخنرانان از جایگاه مطلوب و مقبولی در هیئات و به تبع در میان مردم برخوردارند؛ در حالی که شاعران چنین جایگاهی ندارند. آنچه می توان راهکاری برای این مسئله برشمرد، ایجاد یک کرسی، ویژه شاعران در کنار علماء و مداحان است تا با تعاملی تنگاتنگ و سازنده در مسیری قرار گیرند که مرثیه ها و مدح ها چونان گذشته، بر محور عقلانیت و کشف حقیقت سیر تکاملی خویش را طی کند.

پی نوشت:
۱. چشمان بارانی، مهدی نیلی
۲. زبان اشک ها، ص ۲۵
۳. زبان اشک ها، ص ۴۸
۴. سوره یوسف، آیه ۸۴
۵. سوره یوسف، آیه ۸۶
۶. تفسیر نمونه، ج??، ص ۷۳
۷. سوره یوسف، آیه ۱۶
۸. تفسیر نمونه، ج ۹
۹. سوره اسراء، آیه ۱۰۹
۱۰. سوره مریم، آیه ۵۸
۱۱. سوره مائده، آیه ۶۷
۱۲. سوره مائده، آیه ۸۲
۱۳. سوره مائده، آیه ۸۳
۱۴. دعای جوشن کبیر
۱۵. دعای ابوحمزه ثمالی
۱۶. دعای ابوحمزه ثمالی
۱۷. مناجات خمس عشر (مناجات المحبین)
۱۸. دعای کمیل
۱۹. بحارالانوار، ج ۹۳، ص ۳۳۵
۲۰. میزان الحکمه، حدیث ۱۱۶۱۶
۲۱. بحار الانوار، ج ۴۴، ص ۲۸۴
۲۲. زیارت اربعین
۲۳. حماسه حسینی، ج۳
منابع:
۱. زبان اشک ها
۲. حماسه حسینی، شهیدمرتضی مطهری
۳. چشمان بارانی، مهدی نیلی پور
۴. تفسیر نمونه، آیت الله ناصر مکارم شیرازی
۵. بحار الانوار، علامه مجلسی
۶. میزان الحکمه
نویسنده:زهرا ارجمندفر

خبرگزاری فارس ( www.farsnews.net )

منبع: http://www.aftabir.com/articles/view/religion/religion/c7c1262237899_crying_p1.php/نگاهی-به-مفهوم-گریستن


more post like this